ประติมากรรมพระมาลัยโปรดสวรรค์ สร้างขึ้นตามคติเรื่องมาลัยสูตร อันเป็นพระสูตรนอกพระไตรปิฎก สันนิษฐานว่าแต่งขึ้นเป็นครั้งแรกในประเทศพม่าเมื่อราวพุทธศตวรรษที่ ๑๖ - ๑๘ มีเรื่องราวกล่าวถึงพระมาลัยเทวเถระ ชาวลังกาทวีป เป็นผู้ทรงฤทธิ์ มักไปโปรดสัตว์ในนรกและสวรรค์ ครั้งหนึ่งเหาะไปไหว้พระเจดีย์จุฬามณีในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ ได้พบสนทนาธรรมกับพระอินทร์และพระศรีอริยเมตไตรยบรมโพธิสัตว์ จากนั้นได้นำเทวโองการจากพระศรีอาริยเมตไตรยมาแจ้งแก่มนุษย์ ถึงวิธีจะบังเกิดในศาสนกาลของพระองค์ อันเป็นยุคที่เต็มไปด้วยความสุขสมบูรณ์ต่างๆ ด้วยเหตุที่พระมาลัยเป็นผู้ปลดเปลื้องสัตว์ให้พ้นจากนรกไปสู่สวรรค์และนำทางไปสู่โลกอุดมคติในภายภาคหน้า พระมาลัยจึงได้รับความนิยมนับถืออย่างมากมายแต่โบราณกาล

ลักษณะพระมาลัยโปรดสวรรค์ สร้างขึ้นเป็นรูปพระภิกษุ (ไม่มีเกตุมาลาและรัศมี) นั่งขัดสมาธิราบ ครองจีวรห่มเฉียง เปิดบ่าขวา ปิดบ่าซ้าย มีแถบสังฆาฏิพาดเหนือบ่าซ้าย คาดผ้ารัดอก มือข้างหนึ่งวางคว่ำบนตัก ข้างหนีงชี้ไปยังด้านข้างเบื้องบน มีลีลาอ่อนหวานแบบนาฏลักษณ์ตามแบบศิลปะไทยประเพณี โดยคติการสร้างหมายถึงพระมาลัยเหาะไปบูชาพระเกศธาตุเจดีย์ ได้พบและสนทนาธรรมกับพระอินทร์ ถึงกุศลกรรมของเหล่าเทพยาดาผู้เหาะมายังเบื้องบนอากาศ เพื่อเสด็จมาสักการะพระจุฬามณี อันแสดงถึงแก่นปรัชญาของเรื่องของเรื่องพระมาลัยสูตร ที่มุ่งหมายแสดงกรรมดีและผลของกรรมดีเป็นสำคัญ

ประติมากรรมดังกล่าวนี้ เดิมอาจสร้างขึ้นเป็นประติมากรรมชุด ประกอบด้วยประติมากรรมรูปอื่นๆ เพื่อความสมบูรณ์ของเนื้อหา อาทิ รูปพระอินทร์ พระศรีอารยเมตไตรย และพระเกศแก้วจุฬามณี ดังประติมากรรมซึ่งพระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดฯ ให้หล่อใส่พระไว้ยังพระวิหารวัดอรุณราชวราราม ปรากฏในหมายรับสั่งรัชกาลที่ ๓ ว่า หล่อรูปพระเจ้าตัดเกศ(แทนพระจุฬามณีเจดีย์) พระมาลัย พระศรีอารยเมตไตรย และพระอินทร์ ซึ่งเห็นได้ว่าหล่อเป็นประติมากรรมชุดพระมาลัยเสด็จไปนมัสการพระจุฬามณี ทั้งนี้ประติมากรรมพระมาลัยโปรดเกล้าฯ ให้หล่อขึ้น ก็อาจมีรูปแบบเช่นเดียวกันกันพระมาลัยปางโปรดสวรรค์องค์นี้ก็เป็นได้